پالایشگاه تهران؛ روایت یک پالایشگاه فراتر از نفت

رضا آبش‌احمدلو
پالایشگاه نفت تهران در شهرری، با ظرفیت پالایش روزانه ۲۵۰ هزار بشکه نفت خام، حدود ۱۴ درصد ظرفیت پالایش نفت خام کشور را در اختیار دارد؛ مجموعه‌ای که اهمیت آن تنها به تولید بنزین، گازوئیل و دیگر فرآورده‌های نفتی محدود نمی‌شود.بازدید اخیر اصحاب رسانه از این پالایشگاه، تصویری از یک زیرساخت راهبردی ارائه کرد که در نقطه تلاقی امنیت انرژی، مدیریت آب، پایداری برق، حفاظت از محیط زیست و توسعه صنایع پایین‌دستی قرار گرفته است.
این اهمیت پس از حمله آمریکا و اسرائیل به بخش‌هایی از پالایشگاه و آسیب‌دیدن مخازن آن، جلوه‌ای ملموس‌تر پیدا کرد.با وجود خسارت‌های واردشده، جریان تولید متوقف نشد و پالایشگاه با تغییر آرایش عملیاتی خود توانست فرآیند تولید و توزیع فرآورده را ادامه دهد؛ تجربه‌ای که ظرفیت تاب‌آوری یکی از مهم‌ترین مراکز تأمین سوخت کشور را به نمایش گذاشت.

وقتی مخازن آسیب دیدند، تولید ادامه یافت
در جریان بازدید رسانه‌ای، آثار ترکش‌های ناشی از حمله در بخش‌هایی از مجموعه مشاهده شد.برخی مخازن که پیش‌تر محل نگهداری و توزیع فرآورده‌های پالایشگاه بودند و محصولات از طریق آنها به هفت استان ارسال می‌شد، آسیب دیدند.با این حال، از بین رفتن بخش عمده این مخازن به توقف فعالیت پالایشگاه منجر نشد و مجموعه با تغییر مسیر و شیوه توزیع، تولید را استمرار بخشید.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که ظرفیت ذخیره‌سازی پالایشگاه برای استمرار تولید حدود هشت تا ۱۰ روز است.بنابراین فعالیت پالایشگاه به یک زنجیره به‌هم‌پیوسته از دریافت خوراک، فرآورش، ذخیره‌سازی و توزیع وابسته است و اختلال در هر حلقه می‌تواند بر شبکه تأمین سوخت اثر بگذارد.در چنین شرایطی، توانایی مجموعه برای تغییر آرایش عملیاتی و ادامه تولید، بخشی از مفهوم گسترده‌تر «امنیت انرژی» محسوب می‌شود.
پالایشگاه‌ها در واقع فقط کارخانه‌های تولید فرآورده نیستند؛ آنها بخشی از زیرساخت دفاع غیرنظامی کشور نیز به شمار می‌روند، زیرا استمرار فعالیتشان مستقیماً با حمل‌ونقل، صنایع، نیروگاه‌ها، خدمات عمومی و زندگی روزمره مردم ارتباط دارد.

نفت کمتر، ارزش افزوده بیشتر
عباس محسنی نیکوگفتار، مدیرعامل شرکت پالایش تهران، توسعه کسب‌وکارهای جدید و حرکت به سمت تبدیل پالایشگاه به پتروپالایشگاه را از محورهای اصلی راهبرد آینده این مجموعه اعلام کرده است.به گفته او، توسعه محصولات صادرات‌محور، تولید فرآورده‌های با ارزش افزوده بالا، احداث نیروگاه خورشیدی ۵۰۰ مگاواتی، اجرای پروژه‌های کیفی‌سازی و جذب سرمایه برای طرح‌های توسعه‌ای در دستور کار قرار دارد.
این رویکرد در شرایطی دنبال می‌شود که پالایشگاه تهران سالانه سهم قابل توجهی از سبد فرآورده‌های کشور را تأمین می‌کند.بر اساس اعلام مدیرعامل، در سال گذشته سهم این پالایشگاه از تولید نفت‌گاز کشور ۳۷ درصد، بنزین ۱۶ درصد، نفت‌کوره ۲۲ درصد و سوخت هوایی ۵ درصد بوده است.همچنین ۵۲ درصد سوخت هوایی کشور از این پالایشگاه تأمین شده است.
یکی از پروژه‌های مهم در این مسیر، واحد نرمال‌هگزان است که با سرمایه‌گذاری ۷.۵ میلیون یورو و ۱۷۴ میلیارد تومان در حال تکمیل است.این واحد با ظرفیت ۲ هزار بشکه در روز، محصولی با خلوص ۵۲ یا ۸۵ درصد و عاری از آروماتیک و گوگرد تولید خواهد کرد که در صنایعی مانند لاستیک‌سازی و چاپ کاربرد دارد.همچنین واحد CCR با پیشرفت ۸۰ درصدی، قرار است ظرفیت تولید بنزین پالایشگاه را ۲۲ درصد افزایش دهد و روزانه ۱.۵ میلیون لیتر به ظرفیت تولید بنزین کشور اضافه کند؛ ضمن آنکه بنزین تولیدی پالایشگاه به استاندارد یورو ۵ ارتقا خواهد یافت.

آب شهری، دیگر خوراک پالایشگاه نیست
یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده فعالیت پالایشگاه تهران، تحول در الگوی مصرف آب است.مصرف آب این مجموعه در سال‌های گذشته در اوج مصرف به حدود ۳۲ هزار مترمکعب در روز می‌رسید و بخش قابل توجهی از آن از شبکه آب شهری تأمین می‌شد.پالایشگاه برای کاهش این وابستگی، خط انتقال پساب تصفیه‌شده جنوب تهران را به طول حدود پنج تا ۶ کیلومتر احداث کرده است.
با تکمیل این طرح، حدود ۳۲ هزار مترمکعب آب در روز که پیش‌تر از شبکه شهری برداشت می‌شد، امکان بازگشت به چرخه مصرف شهری خواهد داشت.در کنار آن، تصفیه‌خانه‌ای با ظرفیت ۵۲ هزار مترمکعب در روز در حال تکمیل است که حدود ۹۲ تا ۹۳ درصد پیشرفت دارد و نیمی از ظرفیت آن نیز به بهره‌برداری رسیده است.هدف، استفاده کامل از ظرفیت این تصفیه‌خانه تا پایان سال است.آب تصفیه‌شده حتی پس از فرآیندهای تکمیلی می‌تواند برای تولید بخار مورد استفاده قرار گیرد.

۲۸۰ هکتار فضای سبز در قلب صنعت

در میان خطوط لوله، مخازن و واحدهای فرآیندی پالایشگاه، حدود ۲۸۰ هکتار فضای جنگلی نیز وجود دارد.محدوده پالایشگاه حدود ۴۸۰ هکتار وسعت دارد و نگهداری و آبیاری این فضای سبز بر عهده مجموعه است.کارشناسان پالایشگاه این محدوده را یکی از عوامل کاهش آثار زیست‌محیطی فعالیت صنعتی در منطقه می‌دانند و از آن با عنوان «ریه شهرری» یاد می‌کنند.
اهمیت این فضای سبز در منطقه‌ای صنعتی و پرتردد، تنها به منظر شهری محدود نیست و بخشی از مسئولیت زیست‌محیطی یک مجموعه بزرگ صنعتی محسوب می‌شود.

برق؛ ظرفیت دیگری برای تاب‌آوری
پالایشگاه تهران در حوزه برق نیز ظرفیت‌هایی فراتر از نیاز داخلی خود دارد.این مجموعه بخش قابل توجهی از برق مورد نیاز فرآیندهایش را تولید می‌کند و در شرایط عادی وابستگی کاملی به شبکه سراسری ندارد.در عین حال، زیرساخت تبادل توان میان پالایشگاه و شبکه امکان دریافت برق در زمان نیاز و بازگرداندن بخشی از برق تولیدی به شبکه را فراهم کرده است.
بر اساس برآوردهای فنی، پالایشگاه می‌تواند در شرایط ناترازی تابستانی حدود ۱۵ تا ۲۰ مگاوات برق به شبکه سراسری کمک کند؛ ظرفیتی که در صورت استمرار، می‌تواند بخشی از ناترازی برق شهرری را جبران کند.

عبور از پالایشگاه سنتی
آینده پالایشگاه تهران، بر اساس برنامه‌های اعلام‌شده، تنها در افزایش تولید خلاصه نمی‌شود.حرکت به سمت پتروپالایشگاه، تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر، توسعه سبد صادراتی، استفاده از انرژی خورشیدی و کاهش مصرف منابع، بخشی از مسیری است که مدیریت مجموعه برای سال‌های آینده ترسیم کرده است.
در همین چارچوب، اجرای طرح‌های کیفی‌سازی اهمیت اقتصادی ویژه‌ای دارد.طبق توضیحات مدیرعامل، حدود ۲۰ درصد محصولات فعلی در بخش ته‌مانده قرار می‌گیرد که با قیمت ۴۲ دلار فروخته می‌شود، در حالی که قیمت خوراک نفت خام ۵۴ دلار است.با اجرای طرح‌های کیفی‌سازی، این محصولات می‌توانند به فرآورده‌هایی با ارزش بیشتر تبدیل شوند و قیمت آنها به حدود ۷۶.۵ دلار برسد؛ مسیری که مارجین مثبت ۲۲.۵ دلار برای هر بشکه ایجاد می‌کند.
از این منظر، پالایشگاه تهران دیگر صرفاً محلی برای تبدیل نفت خام به سوخت نیست؛ بلکه به تدریج در حال تبدیل شدن به مجموعه‌ای چندوجهی است که نفت، آب، برق، محیط زیست و فناوری را در یک زنجیره واحد به هم پیوند می‌دهد.
تداوم تولید پس از آسیب به مخازن، کاهش وابستگی به آب شهری، ظرفیت کمک به شبکه برق، توسعه فرآورده‌های با ارزش افزوده و حرکت به سمت پتروپالایشگاه، همگی یک پیام مشترک دارند: تاب‌آوری صنعت انرژی تنها با حفظ تولید سنجیده نمی‌شود؛ توان سازگاری، بازسازی، بهینه‌سازی منابع و خلق ارزش بیشتر نیز بخشی از قدرت یک زیرساخت راهبردی است.